دکتر منصور زراءنژاد، استاد گروه علوم اقتصادی در دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز
مرکز آمار ایران تازه‌ترین گزارش از شاخص قیمت مصرف‌کننده و نرخ تورم ملی و استانی در شهریور ۱۴۰۵ را منتشر کرده است. این گزارش بحث‌های متفاوتی درباره مقایسه استان خوزستان با متوسط ملی برانگیخته است.
مهم‌ترین پیام جدول شهریور درباره خوزستان چیست؟
جدول مرکز آمار نشان می‌دهد در شهریور ۱۴۰۵، نرخ تورم کل خوزستان در هر سه معیار اصلی بالاتر از متوسط کشور بوده است.
- تورم ماهانه خوزستان: ۴.۶ درصد در برابر ۴.۲ درصد کشور
- تورم نقطه‌به‌نقطه خوزستان: ۹۹.۳ درصد در برابر ۸۹.۸ درصد کشور
- تورم سالانه خوزستان: ۸۱.۸ درصد در برابر ۷۳.۶ درصد کشور
بنابراین فاصله خوزستان با متوسط کشور در تورم ماهانه ۰.۴ واحد درصد، در تورم نقطه‌به‌نقطه ۹.۵ واحد درصد و در تورم سالانه ۸.۲ واحد درصد است.
این سه عدد سه مفهوم متفاوت دارند و نباید به جای یکدیگر استفاده شوند.
تورم ماهانه ۴.۶ درصدی خوزستان به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی شاخص قیمت سبد کالاها و خدمات مصرفی خانوارهای خوزستان فقط در فاصله مرداد تا شهریور ۴.۶ درصد افزایش یافته است.
برای درک اندازه این افزایش، اگر یک سبد فرضی کاملاً منطبق با سبد مرکز آمار در مرداد ۱۰ میلیون تومان هزینه داشت، با افزایش ۴.۶ درصدی، در شهریور هزینه آن به حدود ۱۰ میلیون و ۴۶۰ هزار تومان می‌رسید.
در متوسط کشور، با تورم ماهانه ۴.۲ درصدی، همان مثال ۱۰ میلیون تومانی به حدود ۱۰ میلیون و ۴۲۰ هزار تومان می‌رسید.
بنابراین در شهریور قیمت‌ها هم در خوزستان و هم در کل کشور افزایش یافته‌اند و سرعت افزایش در خوزستان اندکی بیشتر بوده است.
تورم نقطه‌به‌نقطه ۹۹.۳ درصدی چه می‌گوید؟
این عدد افزایش قیمت نسبت به شهریور سال قبل را نشان می‌دهد.
تورم نقطه‌ای ۹۹.۳ درصدی یعنی سطح شاخص قیمت سبد مصرفی خانوارهای خوزستان در شهریور امسال تقریباً دو برابر شهریور سال گذشته بوده است.
اگر سبدی فرضی که دقیقاً با سبد شاخص تطابق داشته باشد در شهریور سال گذشته ۱۰ میلیون تومان هزینه داشت، با افزایش ۹۹.۳ درصدی، هزینه آن در شهریور امسال تقریباً ۱۹ میلیون و ۹۳۰ هزار تومان می‌شد.
در متوسط کشور، تورم نقطه‌ای ۸۹.۸ درصد بوده است؛ یعنی همان مثال ۱۰ میلیون تومانی به حدود ۱۸ میلیون و ۹۸۰ هزار تومان می‌رسید.
پس سرعت افزایش یک‌ساله سطح قیمت‌ها در خوزستان ۹.۵ واحد درصد بیشتر از متوسط کشور بوده است.
تورم سالانه ۸۱.۸ درصدی چه تفاوتی با تورم نقطه‌ای دارد؟
تورم نقطه‌ای دو نقطه زمانی، یعنی شهریور امسال و شهریور پارسال، را مقایسه می‌کند. اما تورم سالانه، متوسط شاخص قیمت در دوازده ماه منتهی به شهریور را با متوسط شاخص قیمت در دوازده ماه قبل از آن مقایسه می‌کند.
این نرخ برای خوزستان ۸۱.۸ درصد و برای کشور ۷۳.۶ درصد است؛ یعنی خوزستان در این معیار نیز ۸.۲ واحد درصد بالاتر از متوسط کشور قرار دارد.
این یافته نشان می‌دهد بالاتر بودن تورم خوزستان صرفاً نتیجه یک جهش قیمت در شهریور نیست و اختلاف در شاخص دوازده‌ماهه نیز مشاهده می‌شود.
آیا همه اجزای هزینه خانوار در خوزستان بیشتر از کشور گران شده‌اند؟
خیر. وقتی تورم کل را به دو گروه بزرگ تقسیم می‌کنیم، تصویر متفاوتی مشاهده می‌شود.
گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات
- تورم ماهانه: خوزستان ۲.۹ درصد، کشور ۲.۳ درصد؛ اختلاف ۰.۶ واحد درصد
- تورم نقطه‌ای: خوزستان ۱۱۹.۳ درصد، کشور ۱۲۱.۸ درصد؛ اختلاف منفی ۲.۵ واحد درصد
- تورم سالانه: خوزستان ۱۰۵.۷ درصد، کشور ۱۰۸.۸ درصد؛ اختلاف منفی ۳.۱ واحد درصد
بنابراین خوراکی‌ها در خوزستان به‌شدت گران شده‌اند، اما در مقایسه یک‌ساله، سرعت افزایش آنها اندکی کمتر از متوسط کشور بوده است.
گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات
- تورم ماهانه: خوزستان ۶.۴ درصد، کشور ۵.۷ درصد؛ اختلاف مثبت ۰.۷ واحد درصد
- تورم نقطه‌ای: خوزستان ۸۲.۲ درصد، کشور ۷۱.۹ درصد؛ اختلاف مثبت ۱۰.۳ واحد درصد
- تورم سالانه: خوزستان ۶۲.۶ درصد، کشور ۵۵.۳ درصد؛ اختلاف مثبت ۷.۳ واحد درصد
در این گروه، خوزستان در هر سه شاخص بالاتر از متوسط کشور قرار دارد.
به‌ویژه فاصله تورم نقطه‌ای قابل توجه است: ۸۲.۲ درصد در خوزستان در برابر ۷۱.۹ درصد در کشور؛ یعنی ۱۰.۳ واحد درصد اختلاف.
بنابراین خانوار خوزستانی در خوراکی‌ها همان موج بسیار سنگین گرانی سراسر کشور را تجربه کرده است، اما در کالاهای غیرخوراکی و خدمات، افزایش قیمت‌ها از متوسط کشور نیز سریع‌تر بوده است.
ضریب اهمیت چیست؟
ضریب اهمیت نشان می‌دهد هر گروه از کالاها و خدمات چه سهم یا وزن نسبی در سبدی دارد که مرکز آمار برای محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده استفاده می‌کند.
به زبان ساده، همه اقلام در محاسبه تورم اهمیت یکسان ندارند.
در جدول خوزستان، ضریب اهمیت گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات حدود ۳۸.۷۶ درصد و ضریب اهمیت کالاهای غیرخوراکی و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد است.
جمع این دو برابر با ۱۰۰ درصد است.
این به معنی آن نیست که هر خانواده خوزستانی دقیقاً ۳۸.۷۶ درصد درآمدش را صرف خوراکی می‌کند؛ ضریب اهمیت، وزن آماری گروه در سبد شاخص قیمت است که بر اساس الگوی هزینه خانوارها تعیین می‌شود.
چرا ضریب اهمیت برای تحلیل تورم خوزستان مهم است؟
نمی‌توان فقط نرخ‌های تورم را کنار هم گذاشت و گفت هر گروهی که تورمش بیشتر است، همان گروه عامل اصلی تورم کل بوده است.
دو عامل هم‌زمان اهمیت دارند:
شدت افزایش قیمت و وزن آن گروه در سبد مصرف.
برای مثال، اگر قیمت کالایی ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کند، اما آن کالا فقط یک درصد از هزینه خانوار را تشکیل دهد، اثر آن بر شاخص کل محدود خواهد بود. در مقابل، اگر گروهی که ۵۰ درصد سبد خانوار را تشکیل می‌دهد ۲۰ درصد گران شود، می‌تواند اثر بسیار بزرگ‌تری بر هزینه کل زندگی داشته باشد.
ضریب اهمیت چه نکته تازه‌ای درباره خوزستان به ما می‌گوید؟
گروه غیرخوراکی‌ها و خدمات در خوزستان نه‌تنها نسبت به کشور تورم بیشتری داشته، بلکه وزن بزرگ‌تری از سبد شاخص خوزستان را نیز تشکیل می‌دهد؛ حدود ۶۱.۲۴ درصد. در مقابل، وزن خوراکی‌ها حدود ۳۸.۷۶ درصد است.
بنابراین مشاهده تورم بالاتر در گروهی که بیش از ۶۰ درصد وزن سبد را دارد، از نظر تحلیل تورم کل اهمیت زیادی دارد.
با این حال، از ضریب اهمیت و نرخ تورم گروه‌ها به‌تنهایی نباید با یک ضرب ساده نتیجه گرفت دقیقاً چند واحد درصد از تورم کل ناشی از هر گروه است. محاسبه رسمی «مشارکت در تورم» به شاخص‌های گروه، وزن‌ها و نحوه تجمیع شاخص نیاز دارد.
آیا ضریب اهمیت خوزستان را می‌توان مستقیماً با کشور مقایسه کرد؟
بله، این مقایسه از نظر اقتصادی مهم است، اما باید دو اثر را از هم جدا کنیم.
اگر وزن خوراکی‌ها، مسکن، حمل‌ونقل یا خدمات در سبد خوزستان با متوسط کشور متفاوت باشد، بخشی از تفاوت تورم کل می‌تواند ناشی از تفاوت ترکیب سبد مصرفی باشد. بخش دیگر می‌تواند ناشی از تفاوت نرخ افزایش قیمت همان گروه‌ها باشد.
برای تحلیل دقیق اختلاف خوزستان و کشور باید دو پرسش جداگانه پاسخ داده شود:
۱. آیا وزن گروه‌های مصرفی در خوزستان متفاوت است؟
۲. آیا قیمت همان گروه‌ها در خوزستان سریع‌تر افزایش یافته است؟
جدول شهریورماه درباره پرسش دوم اطلاعات مهمی می‌دهد؛ برای پاسخ کامل به پرسش اول نیز باید ضرایب اهمیت متناظر خوزستان و کل کشور دقیقاً کنار یکدیگر قرار گیرند.
آیا شاخص قیمت ۱۰۰۷.۵ خوراکی‌های خوزستان یعنی خوراکی‌ها ۱۰۰۷ درصد گران شده‌اند؟
خیر. این برداشت اشتباه است. عدد ۱۰۰۷.۵ «نرخ تورم» نیست؛ بلکه سطح شاخص قیمت است.
شاخص قیمت یک عدد مبنا دارد و تغییر آن در طول زمان برای محاسبه تورم استفاده می‌شود. بنابراین نمی‌توان از خود عدد ۱۰۰۷.۵ نتیجه گرفت که قیمت خوراکی‌ها ۱۰۰۷.۵ درصد افزایش یافته است.
برای دانستن میزان افزایش قیمت باید شاخص امروز را با شاخص دوره مرجع موردنظر مقایسه کرد؛ نرخ‌های ماهانه، نقطه‌ای و سالانه جدول دقیقاً برای همین منظور محاسبه شده‌اند.
چگونه ممکن است تورم کل خوزستان ۸۱.۸ درصد باشد، در حالی که تورم خوراکی ۱۰۵.۷ و غیرخوراکی ۶۲.۶ درصد است؟
این دقیقاً جایی است که مفهوم وزن یا ضریب اهمیت به کار می‌آید.
تورم کل یک میانگین ساده از ۱۰۵.۷ و ۶۲.۶ نیست. نمی‌توان این دو عدد را جمع و بر دو تقسیم کرد، زیرا دو گروه سهم یکسانی در سبد ندارند.
خوراکی‌ها حدود ۳۸.۷۶ درصد وزن دارند و غیرخوراکی‌ها و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد.
علاوه بر آن، نرخ تورم سالانه بر اساس مقایسه متوسط شاخص‌های دوازده‌ماهه محاسبه می‌شود. بنابراین برای بازسازی دقیق نرخ ۸۱.۸ درصدی باید محاسبات شاخص وزنی مرکز آمار را در دوره‌های مربوط انجام داد؛ یک میانگین ساده از نرخ‌های منتشرشده جایگزین آن نیست.
از مجموع این اعداد، چه نتیجه‌ای را با اطمینان می‌توان درباره خوزستان بیان کرد؟
چند نتیجه را می‌توان با اتکای مستقیم به جدول بیان کرد:
نخست، تورم کل خوزستان از متوسط کشور بیشتر است؛ ماهانه ۴.۶ در برابر ۴.۲ درصد، نقطه‌ای ۹۹.۳ در برابر ۸۹.۸ درصد و سالانه ۸۱.۸ در برابر ۷۳.۶ درصد.
دوم، این فاصله در تورم نقطه‌ای و سالانه قابل توجه است: به‌ترتیب ۹.۵ و ۸.۲ واحد درصد.
سوم، خوراکی‌ها عامل تمایز آشکار خوزستان از کشور نیستند. خوراکی‌ها در خوزستان به‌شدت گران شده‌اند، اما تورم نقطه‌ای و سالانه آنها به‌ترتیب ۲.۵ و ۳.۱ واحد درصد کمتر از متوسط کشور است.
چهارم، تفاوت برجسته در کالاهای غیرخوراکی و خدمات دیده می‌شود. تورم نقطه‌ای این گروه در خوزستان ۱۰.۳ واحد درصد و تورم سالانه آن ۷.۳ واحد درصد بالاتر از کشور است.
پنجم، اهمیت این یافته زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم کالاهای غیرخوراکی و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد وزن سبد شاخص خوزستان را تشکیل می‌دهند، در مقابل حدود ۳۸.۷۶ درصد برای خوراکی‌ها.
بنابراین داده‌های شهریور نشان می‌دهد خانوار خوزستانی از یک سو مانند سایر خانوارهای کشور با جهش بسیار شدید قیمت خوراکی‌ها مواجه بوده است؛ اما آنچه خوزستان را از متوسط کشور متمایز می‌کند، بیشتر در کالاهای غیرخوراکی و خدمات دیده می‌شود.
تورم این گروه در خوزستان در هر سه نوع تورم بالاتر از متوسط کشور است و این گروه حدود ۶۱ درصد وزن سبد شاخص استان را نیز در اختیار دارد. با این حال، برای تعیین دقیق سهم هر گروه در فاصله تورم خوزستان و کشور باید مشارکت گروه‌ها در تورم کل به‌طور جداگانه محاسبه شود.
نکته مهم بعدی این است که جدول دوگانه «خوراکی / غیرخوراکی و خدمات» به ما می‌گوید کجا باید بیشتر جست‌وجو کنیم، اما هنوز نمی‌گوید علت چیست.
مرحله بعدی تحلیل باید شکستن گروه بزرگ «غیرخوراکی‌ها و خدمات» به اجزای کوچک‌تر باشد: مسکن و اجاره، حمل‌ونقل، بهداشت و درمان، آموزش، پوشاک، ارتباطات و سایر خدمات.
اگر مشخص شود کدام‌یک از این گروه‌ها هم ضریب اهمیت بالایی دارند و هم تورم آنها در خوزستان به‌طور محسوسی بیشتر از کشور است، آن‌وقت می‌توان با دقت بسیار بیشتری توضیح داد که فشار اضافی هزینه زندگی در خوزستان از کجا می‌آید.
در واقع، برای تحلیل اقتصادی هر جزء باید سه سؤال را هم‌زمان پرسید: چقدر گران شده؟ چه وزنی در سبد خانوار دارد؟ و این دو عدد در خوزستان چه تفاوتی با متوسط کشور دارند؟
این سه‌گانه، مبنای درست تحلیل جدول تورم است.
۹۸ نیوز | لحظه‌ها در خبرند